ICYO IKI CYEMEZO GISOBANUYE.
Icyemezo cy'urukiko rurinda iremezo ry'itegeko nshinga muri RDC cyo kwemeza ko hashobora gutegurwa itegeko rigena uburyo kamarampaka (référendum) izakorwa ntigisobanuye ko kamarampaka ihita iba.
Ahubwo cyafunguye inzira y'amategeko n'ibikorws bya politiki bigomba gukurikizwa.
Dore ibishobora gukurikira n'imbogamizi zishobora kuvuka:
1. Ibishobora gukurikira:
Inteko Ishinga amategeko izaganira ku mushinga w'itegeko rigena uburyo kamarampaka izategurwa n'uko izakorwa.(Kuriganiraho mu nteko )
Niriramuka ryemejwe, Perezida wa Repubulika ashobora kuritangaza kugira ngo ritangire gukurikizwa.(Itanganzwa ry'itegeko)
Nyuma yaho, hashobora gushyirwaho ingengabihe ya kamarampaka, hakagenwa ibibazo bizabazwa abaturage ndetse n'uruhare rwa komisiyo y'amatora.(Kugisha inama)
2. Imbogamizi iri tegeko rishobora guhura nazo:
a) Kutumvikana kw' Abanyapolitiki(Amashyaka ya Politiki,Sosiyete civile,amadini ,bimwe mubihugu by'amahanga bishobora kubirwanya ndetse n'imiryango mpuzamahanga)
Abatavuga rumwe n'ubutegetsi bavuga ko iri tegeko rigamije gufasha Perezida Félix Tshisekedi guhindura Itegeko Nshinga kugira ngo yongere manda cyangwa yongere ububasha bwe.
Ibyo bizatera imyigaragambyo cyangwa ibibazo bya politiki.
Urugero: Mu bihugu nka Guinea na Côte d'Ivoire, impinduka ku itegeko nshinga zateje impaka zikomeye hagati y'ubutegetsi n'abatavuga rumwe na bwo.
b) Ibibazo by'umutekano
Mu burasirazuba bwa RDC haracyarangwa intambara yatewe n'imitwe yitwaje intwaro.
Ibyo bishobora gutuma abaturage bo muri ibyo bice biri mu ntambara badatora cyangwa ntibabone amahirwe angana n'ay'abandi.
Urugero: Mu Ntara ya Kivu 'Amajyaruguru na Kivu y'amajyepfo, ibikorwa by'amatora byigeze gusubikwa ndetse hari n'igihe bibangamirwa n'umutekano muke ntihagire amatora aba.
c) Kutizera inzego z'amatora
Niba abaturage cyangwa amashyaka ya politiki batizeye komisiyo y'amatora, bashobora kwanga ibyavuye muri kamarampaka n'ubwo yaba yarakozwe.
Urugero: Mu matora atandukanye ya RDC , amashyaka amwe yagiye yamagana ibyatangajwe na komisiyo y'amatora.
d) Imbogamizi z'ubukungu
Gutegura kamarampaka bisaba amafaranga menshi: gutegura impapuro z'itora, gutanga amahugurwa, gutwara ibikoresho no kurinda umutekano.
Mu gihe igihugu gifite ibibazo by'ubukungu, kubona ayo mafaranga bishobora kugorana.
e) Igitutu mpuzamahanga
Abafatanyabikorwa mpuzamahanga bashobora gusaba ko impinduka zose zikorwa mu mucyo kandi zishingiye ku bwumvikane.
Nibabona ko kamarampaka ikoreshwa mu nyungu za politiki z'itsinda rimwe, bashobora kunenga icyo gikorwa cyangwa kugabanya inkunga.
Ingero zifatika zo muri Afurika
Alpha Condé yahinduye Itegeko Nshinga mu 2020 kugira ngo yiyamamaze indi manda, bitera imyigaragambyo ikomeye mbere y'ihirikwa rye.
Alassane Ouattara na we yifashishije impinduka ku Itegeko Nshinga mu 2020, bitera impaka zikomeye mu gihugu.
Denis Sassou Nguesso yakoze kamarampaka mu 2015 yahinduye Itegeko Nshinga, imwemerera kongera kwiyamamaza.
Perezida Kabila Joseph
Yarabigerageje abatavuga rumwe nawe barabirwanya ntibyagerwaho.
Mu rwego rw'amategeko, icyemezo cy'urukiko ni intambwe ikomeye kuko cyemerera Leta gukomeza gutegura itegeko rigenga kamarampaka.
Ariko mu rwego rwa politiki, urugendo ruracyari rurerure.
Intsinzi cyangwa gutsindwa kw'iryo tegeko bizaterwa n'ibintu byinshi birimo:
Ubwumvikane hagati y'amashyaka ya politiki,umutekano mukeya mu gihugu,
icyizere abaturage bafitiye inzego z'amatora,
ubushobozi bwo gutegura kamarampaka mu mucyo, n'uko amahanga azabyitwaramo.
intego ya kamarampaka ni uguhindura Itegeko Nshinga, bizatera ibibazo bya politiki bikomeye muri RDC.
Icyemezo cy'urukiko rurinda iremezo ry'itegeko nshinga muri RDC cyo kwemeza ko hashobora gutegurwa itegeko rigena uburyo kamarampaka (référendum) izakorwa ntigisobanuye ko kamarampaka ihita iba.
Ahubwo cyafunguye inzira y'amategeko n'ibikorws bya politiki bigomba gukurikizwa.
Dore ibishobora gukurikira n'imbogamizi zishobora kuvuka:
1. Ibishobora gukurikira:
Inteko Ishinga amategeko izaganira ku mushinga w'itegeko rigena uburyo kamarampaka izategurwa n'uko izakorwa.(Kuriganiraho mu nteko )
Niriramuka ryemejwe, Perezida wa Repubulika ashobora kuritangaza kugira ngo ritangire gukurikizwa.(Itanganzwa ry'itegeko)
Nyuma yaho, hashobora gushyirwaho ingengabihe ya kamarampaka, hakagenwa ibibazo bizabazwa abaturage ndetse n'uruhare rwa komisiyo y'amatora.(Kugisha inama)
2. Imbogamizi iri tegeko rishobora guhura nazo:
a) Kutumvikana kw' Abanyapolitiki(Amashyaka ya Politiki,Sosiyete civile,amadini ,bimwe mubihugu by'amahanga bishobora kubirwanya ndetse n'imiryango mpuzamahanga)
Abatavuga rumwe n'ubutegetsi bavuga ko iri tegeko rigamije gufasha Perezida Félix Tshisekedi guhindura Itegeko Nshinga kugira ngo yongere manda cyangwa yongere ububasha bwe.
Ibyo bizatera imyigaragambyo cyangwa ibibazo bya politiki.
Urugero: Mu bihugu nka Guinea na Côte d'Ivoire, impinduka ku itegeko nshinga zateje impaka zikomeye hagati y'ubutegetsi n'abatavuga rumwe na bwo.
b) Ibibazo by'umutekano
Mu burasirazuba bwa RDC haracyarangwa intambara yatewe n'imitwe yitwaje intwaro.
Ibyo bishobora gutuma abaturage bo muri ibyo bice biri mu ntambara badatora cyangwa ntibabone amahirwe angana n'ay'abandi.
Urugero: Mu Ntara ya Kivu 'Amajyaruguru na Kivu y'amajyepfo, ibikorwa by'amatora byigeze gusubikwa ndetse hari n'igihe bibangamirwa n'umutekano muke ntihagire amatora aba.
c) Kutizera inzego z'amatora
Niba abaturage cyangwa amashyaka ya politiki batizeye komisiyo y'amatora, bashobora kwanga ibyavuye muri kamarampaka n'ubwo yaba yarakozwe.
Urugero: Mu matora atandukanye ya RDC , amashyaka amwe yagiye yamagana ibyatangajwe na komisiyo y'amatora.
d) Imbogamizi z'ubukungu
Gutegura kamarampaka bisaba amafaranga menshi: gutegura impapuro z'itora, gutanga amahugurwa, gutwara ibikoresho no kurinda umutekano.
Mu gihe igihugu gifite ibibazo by'ubukungu, kubona ayo mafaranga bishobora kugorana.
e) Igitutu mpuzamahanga
Abafatanyabikorwa mpuzamahanga bashobora gusaba ko impinduka zose zikorwa mu mucyo kandi zishingiye ku bwumvikane.
Nibabona ko kamarampaka ikoreshwa mu nyungu za politiki z'itsinda rimwe, bashobora kunenga icyo gikorwa cyangwa kugabanya inkunga.
Ingero zifatika zo muri Afurika
Alpha Condé yahinduye Itegeko Nshinga mu 2020 kugira ngo yiyamamaze indi manda, bitera imyigaragambyo ikomeye mbere y'ihirikwa rye.
Alassane Ouattara na we yifashishije impinduka ku Itegeko Nshinga mu 2020, bitera impaka zikomeye mu gihugu.
Denis Sassou Nguesso yakoze kamarampaka mu 2015 yahinduye Itegeko Nshinga, imwemerera kongera kwiyamamaza.
Perezida Kabila Joseph
Yarabigerageje abatavuga rumwe nawe barabirwanya ntibyagerwaho.
Mu rwego rw'amategeko, icyemezo cy'urukiko ni intambwe ikomeye kuko cyemerera Leta gukomeza gutegura itegeko rigenga kamarampaka.
Ariko mu rwego rwa politiki, urugendo ruracyari rurerure.
Intsinzi cyangwa gutsindwa kw'iryo tegeko bizaterwa n'ibintu byinshi birimo:
Ubwumvikane hagati y'amashyaka ya politiki,umutekano mukeya mu gihugu,
icyizere abaturage bafitiye inzego z'amatora,
ubushobozi bwo gutegura kamarampaka mu mucyo, n'uko amahanga azabyitwaramo.
intego ya kamarampaka ni uguhindura Itegeko Nshinga, bizatera ibibazo bya politiki bikomeye muri RDC.
